THỊ TRƯỜNG GỌI XE VIỆT NAM: CUỘC CẠNH TRANH BƯỚC SANG BÀI TOÁN HIỆU QUẢ
Bài toán phân chia doanh thu trên mỗi chuyến xe
Thời gian vừa qua, câu chuyện giá cước, phí và số tiền tài xế thực nhận từ Grab trở thành tâm điểm tranh luận. Trên không gian mạng, một số tài xế kêu gọi tắt ứng dụng để phản đối các chính sách hiện nay, cho rằng thu nhập giảm trong khi chi phí xăng dầu, bảo dưỡng và khấu hao phương tiện vẫn phải tự chi trả.
Theo Reuters, một số tài xế cho biết tổng khấu trừ phí nền tảng trong một số trường hợp có thể lên tới 50% giá trị chuyến xe. Thu nhập gộp còn lại chỉ khoảng 2.600 đồng/km với xe máy và 6.000 đồng/km với ô tô, trước nhiên liệu, bảo dưỡng và khấu hao. Thu nhập ròng thực tế của tài xế sau đó còn chịu ảnh hưởng của thuế, bảo hiểm, phí nền tảng, thưởng và giá theo cung cầu.
Thực tế, mô hình gọi xe công nghệ hiện nay đang phải đối mặt với ba nhóm lợi ích đối nghịch nhau: hành khách, tài xế và chính lợi nhuận của công ty. Nếu thu tiền khách quá rẻ, tài xế không đủ sống sẽ bỏ việc, dẫn đến thiếu xe. Nhưng nếu thu tiền khách quá đắt, khách sẽ quay lưng sang dùng ứng dụng khác. Do đó, Grab cần phải cân bằng cả ba lợi ích, thay vì chỉ đơn giản điều chỉnh tỷ lệ chiết khấu phí nền tảng.
Lợi thế giá của Grab đang dần thu hẹp
Các tranh cãi về thu nhập của tài xế đang trở nên đáng chú ý hơn trong bối cảnh Grab không còn giữ lợi thế cạnh tranh độc quyền tại thị trường Việt Nam, hành khách giờ đây đã có thêm lựa chọn thay thế với sự ra đời của nhiều nền tảng gọi xe khác. Từ đó, bất kỳ thay đổi chính sách nào khiến giá thực trả tăng hoặc khiến số lượng tài xế hoạt động suy giảm đều có thể nhanh chóng chuyển thành rủi ro thị phần.
Chỉ sau 3 năm ra mắt kể từ 2023, Green SM đã đạt quy mô đủ lớn để phá vỡ vị thế thống lĩnh mà Grab phải mất hơn một thập kỷ để xây dựng tại Việt Nam. Áp lực từ đối thủ khiến Grab đánh mất lợi thế về quyền định giá, không còn dễ dàng chuyển gánh nặng chi phí sang phía khách hàng hay tài xế. Cuộc cạnh tranh hiện nay cho thấy các nền tảng gọi xe phải giải quyết tốt nhất bài toán kinh tế trên từng cuốc xe thông qua việc tối ưu chi phí và nâng cao năng lực vận hành.
Grab đã chuyển trọng tâm sang tăng trưởng có lợi nhuận
Kết quả cấp tập đoàn cho thấy Grab ưu tiên lợi nhuận và dòng tiền hơn trước. Việc Grab chuyển dịch chiến lược từ tăng trưởng bằng mọi giá sang tăng trưởng sinh lời đã làm thay đổi hoàn toàn phương thức cạnh tranh tại Việt Nam. Grab hiện đang đối mặt với 3 nhóm lợi ích khác nhau: (1) Giữ giá cước cạnh tranh cho hành khách, (2) Đảm bảo thu nhập ròng cho tài xế, và (3) Bảo vệ biên lợi nhuận của nền tảng. Khi không còn rộng tay sử dụng nguồn vốn tự có để trợ giá, mọi quyết định điều chỉnh về giá cước hay tỷ lệ chiết khấu giờ đây đều cấu thành khoản đánh đổi trực tiếp vào lợi nhuận của doanh nghiệp.
Các phương án điều chỉnh của Grab
Trước áp lực cạnh tranh, Grab đang đối mặt với những kịch bản đánh đổi gay gắt. Việc cắt giảm tỷ lệ chiết khấu sẽ trực tiếp bào mòn biên lợi nhuận, trong khi tăng giá cước hay thu hẹp khuyến mãi sẽ làm suy yếu năng lực cạnh tranh. Do đó, giải quyết bài toán tối ưu hóa, nâng cao hiệu suất điều phối thay vì can thiệp trực tiếp giá có thể là chiến lược phù hợp nhất. Grab cần tối ưu hóa thuật toán để tăng khối lượng cuốc xe hoàn thành trên mỗi giờ hoạt động của tài xế. Thu nhập của đối tác sẽ được cải thiện nhờ gia tăng sản lượng vận hành, giúp Grab bảo vệ cả lợi nhuận lẫn sức cạnh tranh về giá. Tuy nhiên, sự dịch chuyển về năng lực công nghệ này phụ thuộc lớn vào mật độ mạng lưới và đòi hỏi thời gian để phát huy hiệu quả.
Động thái giám sát từ Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia không chỉ đơn thuần là vấn đề minh bạch thông tin, mà còn tiềm ẩn khả năng khiến Grab phải thay đổi chính sách chiết khấu. Trong kịch bản cơ quan quản lý đưa ra các biện pháp can thiệp nhằm khống chế mức trần chiết khấu để bảo vệ an sinh cho tài xế, Grab có thể gặp nhiều bất lợi. Đứng trước áp lực phải duy trì mục tiêu sinh lời hợp nhất từ tập đoàn mẹ, nền tảng này khó có dư địa để tự hấp thụ phần lợi nhuận sụt giảm. Lựa chọn khả dĩ nhất khi đó là đẩy chi phí sang phía hành khách thông qua việc tăng giá cước thực trả.
Tuy nhiên, đây lại là một bước đi đầy rủi ro trong bối cảnh hiện tại. Việc tăng giá cước sẽ làm giảm lợi thế cạnh tranh của Grab trước Green SM, đối thủ vốn đang có biên độ giá linh hoạt hơn nhờ chi phí vận hành ưu việt của xe điện. Nói cách khác, sức ép từ cơ quan quản lý có thể trở thành chất xúc tác buộc Grab phải tăng giá, từ đó đánh mất các lợi thế vào tay nền tảng nội địa.
Lợi thế chi phí của Green SM đi cùng áp lực vốn
Riêng tại thị trường nội địa, Green SM hiện nắm giữ lợi thế lớn nhờ chi phí năng lượng và bảo dưỡng của xe điện thấp hơn đáng kể so với phương tiện truyền thống. Sự đồng bộ từ hệ sinh thái Vingroup về hạ tầng trạm sạc và phương tiện tạo ra một tiêu chuẩn dịch vụ khép kín mà các nền tảng gọi xe truyền thống khó sao chép.
Đồng thời, lộ trình bắt buộc điện hóa taxi từ năm 2030 của Chính phủ theo Quyết định 876 mang lại cho Green SM lợi thế dẫn đầu, đưa việc chuyển đổi xanh thành lợi thế cạnh tranh đối với mọi đối thủ. Các chính sách chia sẻ doanh thu hấp dẫn của Green SM cũng đóng vai trò như một mỏ neo tâm lý, gây áp lực trực tiếp lên mạng lưới đối tác của các nền tảng khác.
Tuy nhiên, mô hình của Green SM cũng đối mặt với một bài toán rất lớn về vốn. Dù tiết kiệm được chi phí vận hành như tiền sạc điện, bảo dưỡng, hãng lại phải chi ra số tiền khổng lồ ban đầu để mua xe, đồng thời gánh chịu chi phí khấu hao phương tiện qua từng năm. Khả năng duy trì nguồn tiền để mở rộng quy mô và giữ giá cước rẻ phụ thuộc rất nhiều vào tiềm lực tài chính của Vingroup, trong bối cảnh tập đoàn mẹ cũng đang phải cân đối một khối lượng nợ vay đáng kể. Để chủ động giảm tải áp lực tài chính này, Green SM đang từng bước chuyển sang mô hình kết hợp, cho phép đối tác tự đầu tư phương tiện cá nhân để tham gia vào nền tảng thay vì công ty phải hoàn toàn tự mua xe.
Bức tranh tổng quan về sự cạnh tranh trong ngành
Trong ngắn hạn, Green SM đang chiếm ưu thế lớn nhờ quy mô đội xe, chi phí vận hành thấp và mặt bằng giá cước hấp dẫn. Nếu Grab buộc phải tăng giá cước hoặc thu hẹp các chương trình khuyến mãi để bù đắp thu nhập cho tài xế, lợi thế về giá của Green SM sẽ càng trở nên áp đảo. Khi đó, Grab không những khó giữ chân hành khách mà còn vô tình tạo điều kiện để Green SM tiếp tục mở rộng thị phần.
Dù chịu sức ép lớn, Grab vẫn sở hữu độ phủ mạng lưới dày đặc cùng với các phân khúc định giá linh hoạt và tiềm lực tài chính dồi dào từ tập đoàn để tung ra các chiến dịch ưu đãi có chọn lọc. Điều mang tính quyết định lúc này nằm ở mức độ sẵn sàng đánh đổi biên lợi nhuận của hãng để bảo vệ thị phần tại Việt Nam.
Hàm ý đầu tư
Mô hình kinh doanh ít tài sản dần bộc lộ những hạn chế: Trong quá khứ, các nền tảng gọi xe thuần phần mềm như Grab được định giá rất cao nhờ khả năng mở rộng quy mô nhanh chóng mà không cần sở hữu phương tiện. Tuy nhiên, bối cảnh hiện tại cho thấy mô hình kinh doanh này cũng tồn tại những giới hạn nhất định, việc phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn lực phương tiện của đối tác khiến nền tảng thiếu đi dư địa can thiệp sâu vào cấu trúc chi phí vận hành, khiến họ khó duy trì sự linh hoạt về giá khi phải đối mặt với các biến động thị trường.
Tác động đến thị trường phương tiện xanh: Green SM không chỉ là một hãng taxi công nghệ, mà còn là một khách hàng khổng lồ của VinFast. Việc Green SM tiêu thụ lượng lớn xe điện giúp VinFast duy trì quy mô, tối ưu hóa công suất nhà máy và đạt điểm hòa vốn sản xuất nhanh hơn. Đồng thời, mạng lưới gọi xe đóng vai trò như một kênh lái thử có thu phí, thúc đẩy tỷ lệ chuyển đổi sang dòng xe điện cá nhân. Dù vậy, tốc độ gia tăng thị phần gọi xe và doanh số bán xe nội bộ phải đủ lớn và đủ nhanh để bù đắp áp lực đòn bẩy tài chính, chi phí vốn và gánh nặng khấu hao khổng lồ đang đè lên hệ sinh thái.
Giá trị chiến lược của hạ tầng trạm sạc: Cuộc cạnh tranh giữa các nền tảng gọi xe đóng vai trò xúc tác để thúc đẩy lộ trình điện hóa giao thông đô thị. Khi số lượng xe điện thương mại và cá nhân cùng tăng lên, hạ tầng trạm sạc sẽ trở thành nút thắt của toàn ngành. Các đơn vị nắm giữ mạng lưới trạm sạc độc quyền sẽ sở hữu lợi thế cạnh tranh tuyệt đối, tạo ra rào cản gia nhập với bất kỳ đối thủ cạnh tranh muốn tham gia thị trường.
Võ Hoàng Long – Phòng Đầu tư, PHFM