TỪ KHỦNG HOẢNG NGÀNH KIM HOÀN ĐẾN BÀI TOÁN KHƠI THÔNG NGUỒN LỰC VÀNG DÂN CƯ

Những sự kiện gần đây cho thấy biến động vô cùng lớn đối với ngành kim hoàn Việt Nam đang diễn ra. Bắt đầu với những vụ án buôn lậu kim cương quy mô lớn liên quan đến các doanh nghiệp đầu ngành, sự việc đã châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng niềm tin sâu sắc, từ đó làm thay đổi hành vi tiêu dùng và cấu trúc dòng vốn trên thị trường vàng. Cuộc khủng hoảng này diễn ra trong bối cảnh các nhà hoạch định chính sách đang tìm cách tài chính hóa nguồn lực vàng nhàn rỗi trong dân cư. Sự xuất hiện của các giải pháp sáng tạo từ khối doanh nghiệp tư nhân lớn nhằm thu hút dòng vốn này kỳ vọng sẽ đưa ra những tiền lệ mới về mặt pháp lý và quản trị rủi ro, định hình lại bức tranh lưu chuyển dòng vốn quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Cuộc điều tra thị trường kim cương và sự sụp đổ niềm tin trong ngành trang sức

Vào đầu tháng 07/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Thanh Hóa công bố triệt phá đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia có quy mô đặc biệt lớn. Đường dây này đã vận hành tinh vi từ năm 2024. Đến ngày 14/07/2026, chuyên án tiếp tục được mở rộng với việc khởi tố thêm nhiều chủ tiệm vàng nổi tiếng tại Thành phố Hồ Chí Minh như Kim Lý, Ngọc Tâm, Ngọc Châu Âu.
Tác động của cuộc điều tra không dừng lại ở khối tư nhân mà nhanh chóng lan sang doanh nghiệp có vốn Nhà nước. Cơ quan điều tra xác định Công ty TNHH MTV Vàng bạc đá quý Sài Gòn (SJC) liên quan tới việc nhập lậu kim cương và tuồn vào hệ thống bán lẻ. Dựa trên báo cáo tài chính của SJC, có thể thấy từ năm 2025, lượng hàng tồn kho của công ty gia tăng nhanh chóng (+37,8% svck), cùng với sự cải thiện rõ rệt của biên lợi nhuận gộm (5,29%) và biên lợi nhuận ròng (3,0%). Sự việc này đặt ra dấu hỏi lớn về năng lực kiểm soát nội bộ của SJC khi lượng hàng hóa nhập lậu dễ dàng vượt qua các khâu xác minh, thanh toán và nhập kho. Từ đó càng làm tác động nặng nề hơn đến tâm lý người tiêu dùng.

Cụ thể, mối lo ngại lớn nhất đối với ngành trang sức xuất hiện khi cơ quan điều tra làm rõ vai trò của ông Đặng Ngọc Thảo, nguyên Giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (P-Lab) – công ty con do Công ty Cổ phần Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận (PNJ) nắm giữ 100% vốn. Ông Thảo bị cáo buộc lợi dụng danh tiếng của PNJ-Lab để mài bỏ mã số laser quốc tế GIA trên các viên kim cương nhập lậu sai thông số, khắc lại mã mới theo hệ thống của PNJ-Lab và cấp chứng thư kiểm định mới nhằm hợp thức hóa nguồn gốc trôi nổi để bán ra thị trường với giá cao. Sự sụp đổ về niềm tin của đơn vị kiểm định với thị phần lớn nhất ngành đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của toàn hệ thống.

Ngay sau đó, người tiêu dùng nhanh chóng trở nên hoảng loạn, mang trang sức kim cương đi đối chiếu và kiểm định lại. Làn sóng bán lại kim cương bùng phát mạnh mẽ, đẩy doanh số mua lại của PNJ trong tháng 07/ 2026 tăng đột biến, lớn gấp 5 lần doanh số bán ra. Nhằm tự vệ trước áp lực dòng tiền mặt bị rút quá nhanh, PNJ đã buộc phải áp dụng các chính sách tạm thời như (1) thanh toán chậm lên tới 120 ngày đối với tất cả các giao dịch mua lại kim cương và vàng trên toàn quốc, (2) đồng thời siết chặt khung giờ giao dịch chỉ trong 2 tiếng buổi chiều, (3) khuyến khích khách hàng đổi từ kim cương sang sản phẩm vàng để nhận ngay tài sản thay vì chờ nhận tiền mặt.

Các chính sách trên cho thấy sự khủng hoảng về thanh khoản cũng như một biện pháp cân đối dòng tiền phù hợp nhất tại thời điểm hiện tại.

Tác động tâm lý tiêu cực và hiệu ứng domino đến vàng

Sự hoảng loạn trên thị trường kim cương nhanh chóng lan rộng thành làn sóng bán tháo ở thị trường vàng khi lượng người đi bán vàng tăng đột biến ngay sau đó khi người tiêu dùng nhận ra rằng tính thanh khoản của các tài sản kim loại đang bị đóng băng khi toàn ngành gặp khó khăn về pháp lý và dòng tiền. Các doanh nghiệp vàng lớn như SJC, DOJI,… cũng chủ động hạ giá mua vào đối với sản phẩm vàng của PNJ. Nhìn chung, giá vàng trong nước có xu hướng giảm nhanh trong ngắn hạn, khiến biên độ chênh lệch với vàng thế giới thu hẹp đáng kể.

Trạng thái thiếu hụt thanh khoản hiện nay

Các dữ liệu kinh tế vĩ mô từ Ngân hàng Nhà nước trong nửa đầu năm 2026 đã chỉ ra những tín hiệu đầu tiên về một chu kỳ thắt chặt tiền tệ mới. Tỷ lệ dư nợ tín dụng trên huy động tiền gửi (LDR) của hệ thống ngân hàng đã vọt lên mức 1,16 lần, đạt mức cao nhất trong lịch sử. Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng này là do tốc độ giải ngân tín dụng phục hồi quá nhanh trong khi tốc độ huy động tiền gửi từ dân cư lại tăng trưởng chậm. Sự lệch pha này buộc các ngân hàng phải tăng cường lãi suất huy động để thu hút nguồn vốn cũng như đảm bảo tỷ lệ an toàn thanh khoản theo quy định.

Mối liên hệ với đề xuất huy động nguồn dự trữ vàng trong dân cư

Sự căng thẳng về thanh khoản tiền tệ và áp lực phải duy trì lãi suất huy động ở mức cao đã đặt ra bài toán khó cho các nhà điều hành. Trong bối cảnh đó, các Đại biểu Quốc hội đã đưa ra đề xuất mang tính chiến lược nhằm khơi thông lượng tài sản tĩnh khổng lồ đang nằm yên trong dân.

Theo ước tính của Hội đồng Vàng thế giới, trung bình nhu cầu vàng tại Việt Nam đạt khoảng 55 tấn/ năm, cho thấy nhu cầu đầu tư và tích lũy vàng trong dân cư Việt Nam rất lớn. Theo ước tính, Việt Nam hiện nay có khoảng 2.000 tấn vàng trong dân cư, tương đương khoảng 263 tỷ USD và chiếm 50% quy mô GDP. Việc huy động thành công một phần lượng vàng này sẽ cung cấp nguồn vốn trung và dài hạn cho các dự án phát triển hạ tầng vĩ mô, chuyển đổi số mà không cần phải gia tăng nợ công.

Vào cuối năm 2025, một số đề xuất nổi bật nhằm tài chính hóa nguồn lực vàng đã được đưa ra, bao gồm:

     Ổn định thị trường vàng: Thu hẹp chênh lệch giá trong – ngoài nước xuống dưới 5 triệu đồng/lượng trong vòng 6-12 tháng; kiểm soát đầu cơ, tăng cung thông qua nhập khẩu có kiểm soát.

     Phát hành chứng chỉ lưu ký vàng và trái phiếu vàng: Người dân ký gửi vàng vật chất vào kho lưu trữ quốc gia, nhận lại chứng chỉ lưu ký hoặc trái phiếu được bảo chứng bằng vàng vật chất thực tế, được hưởng lợi nhuận biến động theo giá vàng quốc tế hoặc nhận lãi suất ưu đãi bằng VND.

     Xây dựng sàn giao dịch vàng quốc gia: Tạo lập một cơ chế giao dịch tập trung, minh bạch hóa giá cả nhằm chuyển đổi nguồn vốn tĩnh thành nguồn vốn động tham gia trực tiếp vào vòng quay sản xuất kinh doanh.

    Chuyển hóa vàng thành Việt Nam đồng: Đề xuất áp dụng chính sách miễn phí lưu ký, ưu đãi lãi suất, hoặc phát hành trái phiếu Chính phủ bằng vàng dành riêng cho người bán vàng vật chất.

Tuy nhiên, việc huy động vàng nếu không đi kèm với các biện pháp kiểm soát chặt chẽ có thể kéo theo nguy cơ vàng hóa nền kinh tế, làm suy yếu vị thế của đồng Việt Nam (VND) và ảnh hưởng trực tiếp đến các công cụ điều hành chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước.

Chính sách “Đổi vàng mua nhà” của Vinhomes: Sự đột phá trong việc huy động

Trước khi cuộc khủng hoảng thanh khoản hệ thống tiền tệ và làn sóng thanh tra ngành kim hoàn trong tháng 07/ 2026, Công ty Cổ phần Vinhomes đã có một nước đi chiến lược đón đầu thị trường. Ngày 25/05/2026, Vinhomes chính thức công bố chương trình hỗ trợ khách hàng chuyển đổi vàng để mua bất động sản với thời gian triển khai cam kết kéo dài trong 5 năm.

Các điểm chính trong chính sách quy đổi:

Chính sách của Vinhomes cho phép khách hàng sử dụng lượng vàng nhàn rỗi sẵn có để quy đổi sang tiền mặt thông qua các đơn vị kinh doanh vàng bạc đối tác uy tín, phục vụ mục đích thanh toán tối thiểu từ 50% đến 80% giá trị các sản phẩm bất động sản của chủ đầu tư. Điểm đặc biệt thu hút sự chú ý của thị trường nằm ở cam kết lợi tức và quyền lựa chọn đáo hạn linh hoạt sau 3 năm hoặc 5 năm:

     Lựa chọn giữ lại bất động sản: Nếu thị trường tăng trưởng tốt, khách hàng tiếp tục nắm giữ nhà và hưởng toàn bộ phần giá trị gia tăng cùng nguồn thu từ việc đưa bất động sản vào vận hành, cho thuê.

     Lựa chọn hoàn trả tài sản: Nếu không muốn tiếp tục sở hữu bất động sản, khách hàng được Vinhomes cam kết mua lại nhà và hoàn trả số tiền mặt tương đương 100% lượng vàng quy đổi ban đầu cộng thêm mức lợi tức cố định 2%/năm (tương đương nhận lại 106% số vàng ban đầu sau 3 năm hoặc 110% sau 5 năm). Giá trị mua lại được quy đổi theo giá vàng tại thời điểm thực hiện giao dịch đáo hạn để bảo toàn tuyệt đối giá trị tài sản theo vàng cho người mua.

Hàm ý đầu tư

Chuỗi sự kiện từ cuộc điều tra thị trường kim cương, sự sụt giảm thanh khoản của các nhà bán lẻ trang sức lớn, đến tình trạng căng thẳng tiền tệ hệ thống và sáng kiến của Vinhomes đã phác thảo nên một bức tranh toàn cảnh mang tính logic cao về sự vận động của dòng vốn hiện nay.

Trong trung và dài hạn, các sự kiện này có thể sẽ thúc đẩy một cuộc tái cấu trúc dòng vốn trên thị trường tài chính Việt Nam:

     Sự dịch chuyển từ tài sản phi chính thức sang chính thức: Dưới áp lực thanh tra phòng chống rửa tiền và việc siết chặt quản lý hóa đơn của Bộ Công Thương, dòng vốn tích trữ dưới dạng kim cương lậu hoặc vàng miếng không rõ nguồn gốc sẽ bị thu hẹp đáng kể. Dòng tiền này buộc phải lựa chọn giữa việc chảy vào hệ thống ngân hàng thông qua các sản phẩm chứng chỉ tiền gửi lãi suất cao, hoặc tham gia vào các chương trình hợp tác đầu tư bất động sản có cấu trúc quản trị rủi ro chặt chẽ của các tập đoàn lớn.

     Hoàn thiện khung pháp lý về quản lý vàng: Áp lực vĩ mô và thực tế từ các sáng kiến của doanh nghiệp sẽ buộc Ngân hàng Nhà nước phải nhanh chóng sửa đổi Nghị định 24/2012 theo hướng linh hoạt hơn. Việc cho phép tài chính hóa vàng một cách có kiểm soát, thông qua việc thí điểm phát hành chứng chỉ vàng hoặc liên kết ngân hàng – doanh nghiệp trong quản lý kim loại quý, sẽ là chìa khóa để vừa ngăn chặn hiện tượng vàng hóa nền kinh tế, vừa giải phóng nguồn lực tài chính khổng lồ phục vụ cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế bền vững của Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Võ Hoàng Long – Phòng đầu tư, PHFM